ADÜ Menü
ADü LOGİN

Adnan Menderes Üniversitesi
Engelli Öğrenci Birimi

Farklı İşletim Sistemlerinde Ekran Okuycuların Temini ve Aktifleştirilmesi

Bilgisayar ve diğer akıllı cihazlarda ekranı göremeyen insanlar ekranı büyüten programlar ve ekran okuycu programlar vasıtasıyla cihazlarını kullanırlar.
Dünyada milyonlarca görme engelli ekran okuycu ve ekran büyütme programlarıyla kullandıkları sistemlerden iş hayatında, eğitim hayatında ve diğer alanlarda yararlanmaktadırlar.
Şimdi okuyacağınız bu makalede ekran okuycuların farklı işletim sistemlerinde nerelerden temin edilip nasıl kurulabileceği anlatılacaktır.


Android işletim sistemleri

Androit  işletim sistemlerinde talk back isminde bir ekran okuma uygulaması dahili olarak bulunmaktadır; talk back teriminin Türkçeye konuşmalı geri bildirim şeklinde tercüme edilmesinin yanlış olmayacağı zannındayım; çünkü ekran okuycusu ekranda dokunarak yaptığınız bütün işlemleri ve sonuçlarını size okumaktadır.
Şimdi bu uygulamayı nasıl aktif edebileceğimizi inceleyelim:
Android işletim sistemli cihazların ayarlar bölümünde ki erişilebilirlik seçeneklerinin içerisinde, talk back uygulaması bulunmaktadır; talk back uygulamasına ulaştıktan sonra uygulamayı aktif edince program Google metin okuma uygulaması sentezleyicisiyle konuşmaya başlar. Program aktif olduğu halde Google metin okuma sentezleyicisi çalışmıyorsa sentezleyeciyi Google play’de bulup indir butonuna basmak suretiyle yükleyerek aktif hale getirebilirsiniz. Aynı şekilde cihazlarınızın erişilebilirlik ayarları içerisinde talk back uygulamasını bulamadığınızda da talk back’ı Google play’den yükleyerek aktif hale getirebilirsiniz.

Talk back bir ekran okuycusu uygulamasıdır, ekranı kendi sentezleyecileriyle okunabilir hale getirir, ancak ekranın sesli bir şekilde okunması için cihaza ekranı okutacağınız dilde sentezleyiciler bulup yüklemeniz gerekmektedir.
Google ücretsiz sentezleyici uygulamaları üretmektedir fakat başka firmalarda talkback uygulamasına özel sentezleyiciler üretmektedirler.

Türkçe dili için google’nin kendi sentezleyicisi olan Google metin okuma uygulaması dışında Acapela firmasının android platformu için ürettiği makul ücretli bir Türkçe ses sentezleyiciside bulunmaktadır; ayrıca vocalizer firmasıda androidin ekran okuycusu olan talk back için ücretli sentezleyiciler geliştirmektedir.

Yukarıda bahsettiğim sentezleyicilere şu şekilde ulaşabilirsiniz:
Google firmasının geliştirdiği Türkçe sentezleyici için Google play stor’a “Google metin okuma”
Yazarak;
Acapela firmasının ürettiği ücretli Türkçe sentezleyici için Google play stor’a
“Acapela tts turkish Ipek” yazarak,
Vocalizer firmasının ürettiği ekran okuycuya ise Google play stor’a “vocalizer cem veya yelda” yazarak ulaşabilirsiniz.

android işletim sistemli cihazlarda hangi işlem için ekrana nasıl dokunmanız gerektiğini öğrenmek için erişilebilirlik içerisinde talk back hareketleri kısmını inceleyiniz; ayrıca aynı kısımdan talk back eğiticisini başlat seçeneğini kontrol ediniz.

Daha geniş bilgi için link:
http://www.engelsizandroid.com

iOS vb... işletim sistemlerinde ekran okuycuyu aktif etmek

iOS ve aynı firmanın ürettiği bütün cihazlarda aşağıda anlatacağım işlemler aynıdır.
Eğer yeni bir iOS işletim sistemli cihaz aldıysanız cihazı ilk açtığınız andan itibaren üç defa home tuşuna basarak ekran okuycuyu aktif edebilirsiniz.
Eğer cihazınızı ilk açtığınız esnada bu işlemi yapamadıysanız şu işlemleri takibediniz:
Ayarlar uygulamasına giriniz, daha sonra genel ve oradanda erişilebilirliğe giriniz, erişilebilirlik içerisinde voice over’i aç buttonuna bastıktan sonra gelen uyarıda tamam’ı tıklayarak ekran okuycuyu aktif edebilirsiniz.
Eğer ikinci işlemi yapmak zorunda kaldığınızda yanınızda bu işlemleri beraber yapabileceğiniz bir yardımcı bulunmuyorsa yukarıda anlatacağım yöntemleri uygulayabilirsiniz.

cihazınızın home tuşuna uzun basarak siriye Voice over'i aç komutunu veriniz. ekran okuycu yine çalışmazsa

Cihazınızı bilgisayara bağlayarak, iTunes adlı programı kurduktan sonra erişilebilirliği ayarla düğmesine tıklayınız, daha sonra gelen uyarılar için tamam düğmesine tıklayınız.

Voice over programını aktif ettikten sonra cihazı hangi dokunmatik parmak hareketleriyle kullanabileceğinizi öğrenmek için:ayarlardan genele, oradanda voice over içerisine girerek voice over denemelerini açıp oradan hangi parmak hareketinin ne işe yaradığını deneyerek öğrenebilirsiniz.
Ayrıca 4 parmağınızla ekrana çift tıklayarakta voice over yardımını açıp kapatabilirsiniz.

Geniş bilgi için link:
http://www.engelsizapple.com


Windows yüklü cihazlarda ekran okuycular

Windows platformunda çalışan bir kaç ekran okuycu vardır; bu ekran okuyculardan NVDA “NonDesktop Visual Access” programı ve jaws programı en çok kullanılan ekran okuyculardandır.

Nvda programı, gönüllüleri vasıtasıyla üretilen üücretsiz bir programdır, buprogramı:
www.nvaccess.org/
sitesinden indirerek bilgisayarınıza kurabilirsinizz.
Programı kurduktan sonra ekstra bir ses sentezleyicisi de kurmadığınız halde program ingilizce aksanıyla türkçe konuşan bir ekran okuycusuyla çalışacaktır.
Programa ayrıca türkçe sentezleyicisi kurmak istersenizz vocalizer türkçe sentezleyicilerini bularak programın ses drivele’leri içine ekleyerek ekran okuycuyu tamamen türkçeleştirebilirsiniz.
Özellikle eğitim programında arapça dil dersleri olan öğrenciler nvda programının üzerine arapça sentezleyiciler kurarak kullanmaktadırlar.
Nvda programını kurduktan sonra insert n tuşlarına basarak çıkan seçeneklerden yardım dosyalarına ulaşabilir, merak ettiğiniz detayları öğrenebilirsiniz.


Jaws ekran okuycusu:

Jaws ekran okuycusu ücretli bir uygulamadır, ancak uygulama ücretsiz olarakta 40 dakika modunda çalışabilmektedir.
Uygulamanın web sayfası:
www.freedomscientific.com/
internet sitesidir.
Programın türkiye distribitörlüğünü yapan firmanın sitesi:
www.brailleteknik.com
internet adresidir.

Jaws programının türkçesini freedom Scientific firmasının veya türkiy distribitörünün  sitesinden indirip exe dosyasına tıkladığınız andan itibaren program kurulum esnasında sizi sesli olarak yönlendirecektir.
Buna rağmen bir tarif yapmak gerekirse: asistan sizi yönlendirmeye ilk başladığında entır tuşuna basıp sıradaki uyarıya kadar beklemeniz, daha sonra sürekli ileri seçeneklerini seçerek tipik modta programı kurmanız önerilir.
Programı kurup çalıştırdıktan sonra herhangi bir ekran üzerindeyken insert tuşuyla beraber j harfine basarak jawsı açıp, alt tuşuna bastıktan sonra yön tuşlarıyla yardım menüsüne basarak programın kullanımı hakkında daha geniş bilgi sahibi olabilirsiniz. Not: jaws programı kurulu olan bir bilgisayarda jawsla ilgili kılavye kısayol tuşlarına Insert tuşuyla beraber basılan tuş kombinasyonlarıyla ulaşılır. Not: ekranın herhangi bir noktasındaiken Insert w tuş kombinasyonuna basarak imlecin bulunduğu bölgedeki kısayol tuş listesine ulaşabilirsiniz. Not özellikle yabancı dil öğrenen görme engelliler metni okumadan önce metinde kullanılan kelimelerin listesine ulaşmak isterlerse Insert ctrl w tuş kombinasyonlarına basmaları yeterli olacaktır; bu tuş kombinasyonuna basıldığında jaws programı metin içerisinde hangi kelimenin kaç defa geçtiğini bir liste halinde karşınıza çıkarır. jaws programının erişim kolaylığını sağlayan özellikleri burada teker teker sayılamayacak kadar fazla olup; bütün bunlar yukarıda tarif ettiğimiz gibi listeler halinde incelenip öğrenilebilir.
Ayrıca vocalizer programının ürettiği sesler jaws programında ücretsiz olarak çalışmaktadır; buna rağmen programı kurduktan sonra türkçe bir sentezzleyici kurmazsanız programı ingiliz aksanıyla türkçe metin okuyan jaws programının elokuence sesiyle çalışır.
Jaws programının dahili olarak gelen sentezleyicileri
İngilizce, ispanyolca, italyanca, fransızca, almanca ve fince vs... toplamda 10 dilde metin okuyabilmektedir.
Yukarıda saydıklarımın yanısıra windows firmasının dahili olarak ürettiği seslerede jaws içerisinden Insert ctrl s tuş kombinasyonlarıyla ulaşılabilmektedir.Eğer windows firması ileride ingilizce dilinde olduğu gibi türkçe dilinde de bir dahili ekran okuycu uygulaması geliştirirse, jaws ekran okuycusu windows işletim sisteminde dahili olarak çalışan bu türkçe sesi de sentezleyici olarak seçilebilir.

Windows işletim sisteminin geliştirdiği ekran okuycular
Başlat menüsünden çalıştır alanına narrator yazılarak çalıştırılabilir.
Ayrıca eğer windows işletim sistemine herhangi bir ekran okuycu kurmadan sadece windowsun kendi ekran okuycusuyla bilgisayarı kullanmak istiyorsak ekran okuycunun ayarlarından başlangıçta bu ekran okuycuyu otomatik olarak başlat seçeneği işaretlenerek windows’un bu ekran okuycusunun windows işletim sistemi yüklü bilgisayarda her açılışta ekran okuycuyu otomatik olarak çalıştırması ayarlanmış olur.
Detaylı bilgi için microsoft’un sitesindeki ekran okuycusuyla ilgili bölümü incelenebilir.

Yukarıda da gördüğümüz gibi hemen her işletim sisteminde çalışan ekran okuycu programlar bulunmaktadır mesela buraya yazmadığımız linux işletim sistemininde orca adında ücretsiz çalışan bir ekran okuycusu bulunmaktadır.
Yukarıdaki bilgilerdende anlaşıldığı gibi her işletim sistemi ekran okuycularıyla çalışabilmektedir ; ancak her işletim sisteminin erişilebilirliği ve ekran okuycularla uyumu farklılıklar gösterdiği için bazı işletim sistemleri diğerlerine göre ekran okuycularla daha uyumlu çalışır, daha kullanışlıdır; ayrıca, burada görme engelli kullanıcının ekran okuycusunun kısa yollarını keşfetmiş olması, ve ekran okuycusuna olan hakimiyeti de çok önemlidir.
Nihayetinde her işletim sistemi ekran okuycularla kullanılabilmektedir.
Makalede bulamadığınız detaylı bilgiler için linkler makale içerisinde ve sonunda verilmiştir.

Ekran okuycuların gelişim tarihinden bahseden bir yazı için bkz:
www.engelsizapple.com/makale/ekran-okuyucular-raporu

hazırlayan: Site İçerik Sorumlusu
MEHMET BULUT
e-posta:
mbulut@adu.edu.tr